جنگ وارتان ، 450 – 451 ، این شورش با هدف ایران ساسا به اسلام گرویده و علیه سیاست پارسکاتمن بود. بیشتر نیروهای ارمنی ، تا حدودی نیروهای گرجی-افغانی شرکت داشتند.

هازکرت دوم پادشاه ساسانی ، خطاب به “تمام ارمنی های بزرگ” ، با اعلامیه ای خاص خواستار تبدیل ارمنی ها به پذیرش آیین زرتشت است . تقاضا فارسی پادشاه به بحث در مورد 449 در مجمع آرتاشات دعوت از شرکت کنندگان در خانه حاکم از کلیسای تصمیم به تمرد و رد Hazkert دوم نیاز به تبدیل. 11 وزیر ارمنی عازم تیزبو ، پایتخت ایران می شوند ^[1]. وزرا که نتوانستند مساله را در آنجا مسالمت آمیز حل کنند ، تصمیم گرفتند که “پذیرش دین زرتشت برای زنده ماندن” ، بازگشت به میهن و سازماندهی شورش را به دروغ انکار کنند. جادوگران Hazkert و ارسال آنها را به ارتش، کشور به اسلام گروید، با این حال، به طور کامل اعتماد وزیران، به گروگان گرفته به marzpan Vasak سانی دو پسر و Gugarq فرماندار Ashushayin ^[3] .

کرکس بومی و زارهاوان در مورد شهرک سازی ، با مقاومت روبرو می شوند ، وزرا متقاعد می شوند که مردم آماده عصیان هستند. در ابتدا ، شورش توسط واساک سیون رهبری می شد . نبرد معروف در سال 450 میلادی خاقخاق ( قزاقستان ، آذربایجان کنونی ) در حوالی شهر رخ داد ^[1] . در همان زمان واساک سانی پدرش را ترک کرده و منطقه استان ملی آزادی را ترک کرد ^[4] . وردان مامیکونیان با دانستن این موضوع از ژورا محافظت می کندوی از استحکامات به ارمنستان بازگشت ، فرماندهی کل ارتش را بر عهده گرفت و آنها را برای زمستان گذرانی در ایالت های مختلف کشور فرستاد.

در بهار 451 ، هازكرت 80-90 هزار سرباز به رهبري مشكان نيسالاوورت به مرزپستان ارمنستان اعزام كرد . وردان مامیکونیان ارتش 66 هزار نفری را جمع می کند و با او ملاقات می کند. در نهایت، نیروهای نظامی در دیدار استان Artaz در واسپوراکان جهان ، در بانک ها از رودخانه Tghmut ، در یک میدان به نام Avarayr . نبرد در آغاز سپیده دم در مه 26 ، 451 . وردان مامیکونیان از رودخانه عبور می کند و با حمله ای قوی وارد صفوف دشمن می شود. نبرد تا عصر ادامه داشت و با عقب نشینی ارتش ارمنستان به کوهها پایان یافت ^[1] . از جنگ آوارایرسپس بسیاری از وزرای ارمنی خود را در قلعه های غیرقابل نفوذ مستحکم می کنند و مبارزه را ادامه می دهند. هازكرت علت ناكامي خود را واساك سيون ، كاتوليك ارمني ، هوسپ وايوتسدزور ، جوند يرتسي ، كه به اسارت تعدادي از وزراي ارمنستان به اعماق كشور رانده شد ، دانست. مدتها پس از دوران سلطنت پروزی ، وزیران اسارت ، از 463 تا 464 مجاز به بازگشت به خانه بودند ^[5] .

Պարսից արքունիքի վարած քաղաքականության հետևանքով հայոց մարզպանությունը կորցնում էր իր ներքին ինքնավարությունը՝ նմանվելով պարսկական սովորական նահանգի: Դրա հետևանքով հայ բնակչության բոլոր խավերի շրջանում ուժեղացան հակապարսկական տրամադրությունները: Դրությունն առավել շիկացավ, երբ պարսիկները փորձեցին դիպչել հայերի ազգային հավատին:

449թ. պարսկական արքունիքը հատուկ հրովարտակով դիմեց «հայոց բոլոր մեծամեծերին»: Նրանց առաջարկվում էր կրոնափոխ լինել, ընդունել պարսից պաշտոնական կրոնը՝ զրադաշտականությունը: Պարսից արքունիքը չէր թաքցնում, որ իր բուն նպատակը Հայաստանն ու հարևան երկրները վերջնականապես իրեն ենթարկելն է: Պարսիկները վստահ էին, որ հայերի զրադաշտական դառնալու դեպքում նրանց կհետևեն նաև վրացիներն ու աղվանները: Հայ ավագանին պարտավոր էր կամ հանգամանալից պատասխանել և կամ էլ ներկայանալ Տիզբոն ու բացատրություն տալ արքունի ատյանին: Հայերը լավ էին հասկանում, որ կրոնափոխության առաջարկը հեռուն գնացող նպատակներ է հետապնդում: Պարսկաստանը դրանով փորձում էր զրկել հայերին հոգևոր-մշակութային ինքնատիպությունից, հեշտացնել նրանց ձուլումը պարսիկների հետ:

Հայոց մարզպանը, հայ հոգևոր առաջնորդները և նախարարները, այդ թվում` կաթողիկոսի տեղապահ Հովսեփ Վայոցձորեցին Արտաշատում հրավիրեցին հատուկ ժողով: Մասնակիցների թվում էին նաև Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի աշակերտները, որոնք քաջատեղյակ էին ժամանակի աստվածաբանական ու փիլիսոփայական գրականությանը: Պարսից արքունիքին ուղղված պատասխան նամակում նրանք հիմնավորապես պաշտպանում էին քրիստոնեական հավատքի ճշմարտացիությունը: «Այս հավատից մեզ ոչ ոք չի կարող խախտել, ո՛չ հրեշտակները և ո՛չ մարդիկ, ո՛չ սուրը և ո՛չ հուրը, ո՛չ ջուրը և ո՛չ էլ որևէ այլ դառն հարված»,- գրում էին նրանք: Այսպիսով` հայերը կտրուկ մերժեցին կրոնափոխության առաջարկը:

Զայրացած Հազկերտը Տիզբոն կանչեց անվանի հայ, վրացի և աղվան նախարարներին: Այստեղ նրանցից պահանջեցին հավատափոխ լինել և ընդունել զրադաշտականությունը: Հակառակ դեպքում Հազկերտը սպառնում էր մահապատժի ենթարկել նախարարներին, ավերել նրանց տիրույթները և աքսորել հարազատներին: Հայոց մեծամեծերն ստիպված եղան առերես ընդունել կրակապաշտությունը՝ ոչ միայն մահապատժից փրկվելու, այլև ժողովրդին ղեկավարել կարողանալու նպատակով: Ուրախացած Հազկերտը նրանց հատուկ զորագնդի ու մոգերի ուղեկցությամբ, շռայլ պարգևներով ուղարկեց Հայաստան: Հայ նախարարներին հանձնարարված էր շուրջ մեկ տարում վերացնել քրիստոնեությունը Հայաստանում և կրոնափոխել բնակչությանը: Պարսիկ մոգերը պետք է եկեղեցիները վերածեին կրակատների (ատրուշանների), որտեղ մշտապես պետք է վառվեր պարսիկների համար սրբազան համարվող կրակը: Չվստահելով նախարարներին՝ զգուշավոր Հազկերտը պատանդ պահեց Գուգարաց բդեշխ Աշուշային և Վասակ Սյունու երկու որդիներին: