Հաղորդիչներում լիցքավորված մասնիկները՝ մետաղներում էլեկտրոնները, էլեկտրոլիտներում` իոնները, կարող են ազատորեն տեղափոխվել մարմնի մի մասից մյուսը: Այդ լիցքավորված մասնիկներին անվանում են ազատ լիցքակիրներ: Էլեկտրական դաշտի բացակայության դեպքում ազատ լիցքակիրները հաղորդիչում կատարում են քաոսային (ջերմային) շարժում, ուստի կամայական ուղղությամբ նրանք տեղափոխում են  նույն քանակի լիցքեր: Էլեկտրական դաշտի առկայության դեպքում, նրա ազդեցության տակ, ազատ լիցքակիրները ջերմային շարժման հետ մեկտեղ կատարում են նաև ուղղորդված շարժում և այդ ուղղությամբ ավելի շատ լիցք տեղափոխվում:

Լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումն անվանում են էլեկտրական հոսանք:

Նյութի մեջ էլեկտրական հոսանքի գոյության համար անհրաժեշտ են`

1.ազատ լիցքակիրներ, որոնք կարող են ազատ տեղաշարժվել մարմնի ողջ ծավալով,

2.էլեկտրական դաշտ, որը էլեկտրական ուժով կազդի ազատ լիցքակիրների վրա և կստիպի շարժվել որոշակի ուղղությամբ:

Էլեկտրական հոսանքն ունի ուղղություն: Պայմանականորեն, որպես հոսանքի ուղղություն համարել են այն ուղղությունը, որով շարժվում են դրական լիցքավորված մասնիկները:

Մետաղներում ազատ լիցքակիրները բացասական լիցք ունեցող մասնիկներն են՝ էլեկտրոնները, հետևաբար մետաղում հոսանքի ուղղությունը հակադիր է նրանց ուղղորդված շարժման ուղղությանը:

Էլեկտրոլիտներում հոսանքի ուղղությունը համընկնում է դրական իոնների և հակառակ է՝ բացասական իոնների ուղղորդված շարժման ուղղությանը: Հաղորդիչներում շարժվող ազատ լիցքակիրներն անհնար է տեսնել: Հետևաբար, հոսանքը հայտնաբերվում է իր ազդեցություններով, որոնք չորսն են.

1. Ջերմային՝ հոսանքի անցնելու ժամանակ հաղորդիչը տաքնում է:

2.Քիմիական՝ էլեկտրոլիտներով՝ աղերի, թթուների, հիմքերի լուծույթներով հոսաքնի անցնելու ժամանակ տեղի է ունենում նյութի քիմիական բաղադրության  փոփոխություն, առաջում է նստվածք և մաքուր մետաղներ: 

3.Մագնիսական՝ հաղորդիչը, որի միջով հոսանք է անցնում ձեռք է բերում մագնիսի հատկություններ և սկսում է դեպի իրեն ձգել երկաթյա առարկաներ, ազդում է մագնիսական սլաքի վրա:

4.Կենսաբանական՝ կենդանի մարմնով անցնելու դեպքում հոսանքն առաջացնում է մկանային կծկում, արագացնում է արյան հոսքը անոթներով և նյութափոխանակությունը՝ հյուսվածքներում:

Փորձը ցույց է տալիս, որ էլեկտրական հոսանքի բոլոր ազդեցություններից միայն մագնիսականն է, որ դրսևորվում է միշտ:

Տնային առաջադրանք՝ դաս 6 և 7։ Պատասխանել դասգրքի էջ 24-ի 1-5 հարցերին։ Դիտել տեսանյութը և թարգմանել Հրապարակել բլոգներում, հղումն ուղարկել ինձ։

Տնային

1. Ո՞ր լիցքերին են անվանում ազատ։ Որո՞նք են ազատ լիցքակիրները՝ ա․ մետաղներում, բ․ էլեկտրոլիտներում։

Այն էլեկտրոնները կամ իոնները, որոնք կարողանում են ազատ տեղաշարժվել մարմնի մի մասից մյուսը, կոչվում են ազատ լիցքակիրներ։ ա․ մետաղներում ազատ լիցքակիրներն են էլեկտրոնները և իոններն։ բ․ էլեկտրոլիտներում ազատ լիցքակիրները դրական և բացասական իոններն են։

2. Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանքը։

Լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումն անվանում են էլեկտրական հոսանք։

3. Բացատրեք, թե 13-րդ նկարում պատկերված փորձում ինչպե՞ս է լիցքավորվում Բ էլեկտրացույցը։ Ինչու՞ է մետաղալարում ծագող էլեկտրական հոսանքը կարճատև։

Բ էլեկտրացույցը լիցքավորվում է մետաղալարի շնորհիվ։ Մետաղալարում ստեղծվում է էլեկտրական դաշտ և էլեկտրոնները տեղաշարժվում են դեպի Ա-ն, իսկ դրական լիցքերը դեպի Բ և ուժերը հավասարվում են։ Մետաղալարում ծագող էլեկտրական հոսանքը կարճատև է, որովհետև նախ էլեկտրական դաշտը կորում է, համ էլ երկու էլեկտրացույցերի լիցքերն էլ հավասարվում են։

4. Ի՞նչ լիցքակիրների ուղղորդված շարժմամբ է պայմանավորված լուսադիոդի լուսարձակումը։

Դրական լիցքակիրների ուղղորդված շարժմամբ է պայմանավորված լուսադիոդի արձակումը։

5. Ինչպե՞ս է ընտրվում էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը։

Էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը ընտրվում է էլեկտրոնների հակադիր ուղղությամբ։

Այստեղ տեսնում եկ Հայաստանի գետերը։

Այստեղ դուք տեսնում եկ Հայսատանի լեռներն ու լեռնաշղթաները։

Երևանը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թ. Ուրարտուի Արգիշտի թագավորի կողմից: Հին Երևանը բաժանվում էր 3 մասի որոնք էին Կոնդը, Բուն քաղաք և Քարահանք: Պարսից տիրապետության ժամանակ Բուն քաղաքը Շահար, իսկ Քարահանքը՝ Դամըռ-Բուլաղ: Պարսկական տիրապետության ժամանակ Երևանում կային 6 եկեղեցիներ և 8 մզկիթներ, իսկ հետո ուսական տիրապետության ժամանակ կառուցվել են քրիստոնեական եկեղեցիներ և մուսուլմանական մզկիթները աստիճանաբար վերացել են: Աստիճանաբար մեծանում էր Երևանը կառուցվում էին նոր թաղամասեր դրանցից են Հին թաղը, Նոր թաղը, Ձորագյուղը, Նորքը: Քաղաքի հարավում գտնվում էր Երևանի բերդը: 30-ական թվականներին կառուցվեցին բնակելի շենքեր, դպրուցներ, գոծաարքվել է տրամվայը: 1932 թվականին բացվել է Օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնը: 1933 թվականից բացվեցին պոլիտեխնիկական, թատերական, մանկավարժական, կոնսերվատորիայի և այլ ինստիտուտներ: Նախկին Աստաֆյան փողոցը վերանվանվեց Աբովյան փողոց, նախկին Ցարսկայա փողոցը Արամի փողոց: Հին Երևանը նեղ, ծուռումուռ ու փոշոտ, իրար գլխի լցված շուկաներով ու խանութներով բնակավայր էր: Պողոս-Պետրոս եկեղեցին քանդելուց հետո նրա տեղում կառուցվեց Մոսկվա կինոթատրոնը, Գեթսեմանի մատուռի տեղում ՝ Օպերայի շենքը, Մլեր գերեզմանատան ու մատուռի տեղում՝ Պանթեոնը: Երևանը ձևավորվել 20-րդ դարի սկզբում ճարտարապետ Ալեքսանդեր Թամանյանի շնորհիվ: Տարիների ընթացքում Երևանը վերակառուցվել է վերածվել է գեղեցիկ ու հրաշք մի քաղաքի:
Այսօր մենք ապրում ենք լայն պողոտաներով ու փողոցներով, բարձրահարկ ու հետաքրքիր ճարտարապետական ոճով կառուցված շենքերով, գեղեցիկ զբոսայգիներով ու պուրակներով, քաղաք, որով մենք երևանցիներս հպարտանում ենք:

երեվանի մետրոպոլիտեն

30 տարի առաջ` 1981 թ-ին, շահագործման հանձնվեց Երևանի մետրոպոլիտենը` սկզբում 5 կայարաններով, ապա մինչև 1989 թ. կառուցվել են ևս 4-ը, իսկ արդեն ԽՍՀՄ փլուզումից ու արցախյան հերոսամարտից հետո 1996 թ-ին շահագործման հանձնվեց «Չարբախ» կայարանը, որն ուղղորդվում է միայն «Շենգավիթ» կայարանից մի ուղղությամբ։ Մետրոյի 10 կայարանների կառուցման վրա ծախսվել է ավելի քան 160 մլն ռուբլի:

Երևանի մետրոպոլիտենի կառուցումը նախատեսվում էր 2 փուլերով` մինչև 1990 թ-ը, և մինչև 2000 թ-ը: Հեռանկարում մետրոն ընդգրկելու էր քաղաքի բոլոր բնակելի շրջանները և կենտրոնական մասում լինելու էին 3 տեղափոխման (գնացքափոխման) կայարաններ: Ազգային արխիվում պահվող մետրոպոլիտենի արխիվային նյութերից տեղեկանում ենք, որ Երևանի մետրոպոլիտենի զարգացումը նախատեսվում էր 3 ուղղությամբ` իրար խաչվելով. հյուսիսարևմուտք-հարավարևմուտք (Դավիթաշեն-Աջափնյակ-Կենտրոն-հարավարևմուտքի արդյունաբերական շրջաններ), արևմուտք-արևելք (Արևմտյան բնակելի զանգված-Կենտրոն-Նորքի բնակելի զանգված), հյուսիսարևելք-հարավ (Երազ գործարան-Կենտրոն-Նոր Արեշ-հարավարդյունաբերական շրջան): Նախագծային ընդհանուր երկարությունը` 47 կմ 36 կայարաններով, գործող 12.1 կմ գծի երկարության և 10 կայարանների հետ մասին:

Այս աշխատանքների հաջող իրականացումը լրջորեն կփոխեր մեր ստորգետնյա մայրուղու դեմքը, անհամեմատ կմեծանար նրա տարածքային ընդգրկվածության շառավիղը: Սակայն անգամ Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանության տարիներին գրանցվող, այսպես ասած, շինարարության «ահռելի» ծավալները և երկնիշ տնտեսական աճը ոչ մի կերպ չանդրադարձան մետրոպոլիտենի ճակատագրի վրա:

1999 թ-ին մետրոպոլիտենը կապի և տրանսպորտի նախարարությունից անցավ քաղաքապետարանի ենթակայությանը` տրանսպորտային միասնական համակարգ ստեղծելու նպատակով: Դրանից հետո մետրոպոլիտենին գումարներ են հատկացվել միայն վերազինվելու և անվտանգությունն ապահովելու նպատակով: Նոր գծերի շինարարական ոչ մի աշխատանք չի իրականացվել:

Հաջորդ կայարանը, որ նախագծային փաստաթղթերով նախատեսվում էր կառուցել, Աջափնյակն էր: 1990-1998 թթ-ին ՀՀ տրանսպորտի և հաղորդակցության նախարարի պաշտոնը զբաղեցրած Հենրիկ Քոչինյանը «Առաջին լրատվականի» հետ զրույցում տեղեկացրեց, որ 1993-1995 թթ. բյուջեի սուղ միջոցներից գումար էր հատկացվել շինարարական աշխատանքները վերսկսելու նպատակով: Աջ և ձախ թունելներն ամբողջությամբ հորատանցվեցին, որոշակի աշխատանք կատարվեց կայարանի հատվածում: Այժմ դեպի Աջափնյակ կառուցված թունելները գտնվում են կոնսերվացված վիճակում։ Հրազդանի կիրճով, ըստ նախագծերի, պետք է 2 կամուրջ կառուցվեր: Սակայն ֆինանսական միջոցները հնարավորինս խնայելու համար որոշում ընդունվեց 2-ի փոխարեն 1 կամուրջ կառուցել, և գնացքներն էլ 1 գծով շարժվեն: Մասնագետների գնահատմամբ, աշխատանքների 30%-ն արվել էր և, ֆինանսների առկայության դեպքում, 2-3 տարում Աջափնյակի կայարանը կարող էր շահագործվել:

Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի տրանսպորտի վարչությունից «Առաջին լրատվականին» տեղեկացրեցին, թե ներկայումս «քննարկվում է դեպի Աջափնյակ մետրոպոլիտենի զարգացման ծրագիրը»։ Քաղաքապետարանի մասնագետների հաշվարկներով մետրոյի 1 կմ գծի կառուցման արժեքը տատանվում է 130-160 մլն ԱՄՆ դոլարի սահմաններում: «Բարեկամություն» կայարանից մինչև «Աջափնյակ» կայարան 1.5 կմ է:

«Աջափնյակ»-ից մետրոն պետք է շարունակվեր դեպի 15-րդ միկրոշրջան և Դավիթաշեն: Երկրորդ փուլի ավարտից հետո «Բարեկամություն»-ը կկապվեր Աջափնյակի և Դավիթաշենի հետ: 77 մլն ռուբլի արժողությամբ շինմոնտաժային աշխատանքներից մինչև 1989-ի նոյեմբեր կատարվել էր 8 մլն ռուբլու աշխատանք:

Երևանի նախկին քաղաքապետ Վահագն Խաչատրյանի խոսքով, թեև մետրոյի նոր կայարանի կառուցումը բավականին թանկ արժե, բայց դա անհրաժեշտ է և Երևանի համար ամենակարևոր խնդիրն է: Ըստ նրա, նոր կայարանների կառուցումը համահունչ չէ երթուղային տաքսիների գծերի տերերի շահերին, որոնք խոշոր եկամուտներ ունեն այդ բիզնեսից:

Եթե առաջիկայում ոչինչ չփոխվի, «Աջափնյակ» կայարան տանող թունելները կարժանանան նույն ճակատագրին, ինչ և անտերության մատնված ցանկացած կառույց: Առավել ևս, որ դրան նպաստում է թունելների վերևում իրականացված ակտիվ շինարարությունը (այդ հատվածում տուն է կառուցել նաև ՀՀԿ-ական պատգամավոր Հարություն Փամբուկյանը):

Քաղաքապետարանի կայքի համաձայն, աշխատանքային օրերին գիծ է դուրս բերվում 26 վագոն (13 շարժակազմ), շաբաթ և կիրակի օրերին` 24 վագոն (12 շարժակազմ): 2010 թ. մետրոպոլիտենով իրականացված ուղևորափոխադրումների ծավալն աճել է և կազմել 19.8 մլն ուղևոր, ինչը մոտ 0.9 մլն-ով կամ 5%-ով ավելի է նախորդ տարվա համեմատ: Աճել է նաև մետրոպոլիտենի տեսակարար կշիռն ընդհանուր ուղևորափոխադրումներում` կազմելով 9.6% (2009 թ.` 9.1%)։ Ընթացիկ տարում, հատկապես մետրոյի ուղեվարձի թանկացումից հետո, ողևորահոսքի կրճատումն ակնհայտ է:

Նույն կայքը փաստում է, որ մետրոպոլիտենով իրականացվող ուղևորափոխադրումների ծավալների զգալի աճ կարող է տեղի ունենալ միայն գործող գծի ընդլայնման, նոր կայարանների կառուցման և շահագործման դեպքում: Երևանի մետրոպոլիտենի կայուն և անվտանգ աշխատանքն ապահովելու, հետագա զարգացման, գործող գծի ընդլայնման համար անհրաժեշտ է լիարժեք պետական աջակցություն:

Մետրոպոլիտենն անվանում են անընդհատ շինարարություն: Մոսկվայի մետրոն շահագործման է հանձնվել մոտ 70 տարի առաջ, այսօր այն ունի ավելի քան 180 կայարան, 12 գծեր, և դրա շինարարությունը շարունակվում է: Բաքվի մետրոն ներկայում ունի 34.8 կմ երկարություն, 23 կայարան, 2010-ին սկսվել է 3-րդ գծի շինարարությունը: Թբիլիսիի մետրոն ունի 26.4 կմ երկարություն, 22 կայարան, ընթացքի մեջ է 3-րդ գծի շինարարությունը:

Գուցե ՀՀ իշխանությունները մոռացե՞լ են, թե ինչ ռազմավարական նշանակություն ունի մետրոպոլիտենը և արժե այդ մասին հիշեցնել նրանց:

Զեյթունի հերոսամարտը

Վանի հերոսամարտը